Đây là nhóm xét nghiệm có hai vấn đề cùng lúc: bị lạm dụng ở những người không cần, và bị làm sai cách ở những người thực sự cần. Cả hai đều dẫn tới kết luận sai.
Khi nào bác sĩ thường chỉ định
- Tiêu chảy kéo dài không rõ nguyên nhân.
- Đau bụng kéo dài kèm rối loạn tiêu hoá.
- Sụt cân không giải thích được.
- Thiếu máu không rõ nguyên nhân.
- Một số bất thường trên công thức máu.
- Ngứa da hoặc nổi mề đay kéo dài sau khi đã loại trừ các nguyên nhân khác.
- Tiền sử đi tới vùng có dịch tễ đặc biệt.
- Một số tình huống liên quan tới nghề nghiệp hoặc điều kiện sống.
Điểm chung: có triệu chứng hoặc có yếu tố dịch tễ cụ thể, chứ không phải làm để kiểm tra chung chung.
Vì sao không nên tự đi làm
Có nhiều gói xét nghiệm ký sinh trùng được quảng cáo rộng rãi, thường kèm thông điệp về việc cơ thể có thể đang chứa nhiều ký sinh trùng mà không biết.
Vấn đề:
- Một số xét nghiệm tìm kháng thể có thể dương tính do đã tiếp xúc trong quá khứ, không có nghĩa là đang nhiễm.
- Có hiện tượng phản ứng chéo giữa các loại, dẫn tới kết quả khó diễn giải.
- Kết quả dương tính không kèm triệu chứng thường dẫn tới điều trị không cần thiết.
- Chi phí không nhỏ nếu làm cả bộ nhiều loại.
Nếu bạn đã làm và có kết quả dương tính, hãy mang tới bác sĩ để được đánh giá thay vì tự mua thuốc.
Lấy mẫu phân đúng cách
Đây là loại mẫu hay bị lấy sai nhất. Nguyên tắc:
- Dùng đúng lọ được cấp, không dùng hộp nhà.
- Đi tiểu trước để nước tiểu không lẫn vào.
- Hứng phân vào vật sạch khô, không lấy từ bồn cầu.
- Nếu có chỗ nhầy hoặc có máu thì lấy đúng chỗ đó.
- Lấy đúng lượng theo hướng dẫn.
- Ghi nhãn rõ họ tên và ngày giờ.
- Nộp trong thời gian được dặn.
Nước và chất tẩy trong bồn cầu làm hỏng mẫu, nên đây là lỗi khiến phải lấy lại nhiều nhất.
Vì sao có khi phải lấy nhiều ngày
Nhiều loại ký sinh trùng không thải ra đều đặn mỗi ngày. Một mẫu đơn lẻ có thể hoàn toàn âm tính trong khi vẫn có nhiễm.
Vì vậy bác sĩ có thể yêu cầu lấy mẫu ở nhiều ngày khác nhau. Hãy làm đúng và ghi rõ ngày lên từng lọ, đừng lấy cả ba mẫu trong cùng một ngày cho tiện.
Những gì cần hỏi trước khi làm
- Cần lấy mấy mẫu, vào những ngày nào.
- Có cần kiêng ăn gì trước không.
- Có thuốc nào ảnh hưởng tới kết quả không — hỏi bác sĩ, đừng tự ngưng.
- Nếu vừa tẩy giun thì có làm được ngay không.
- Bao lâu có kết quả.
Điểm áp chót quan trọng: nếu bạn vừa dùng thuốc tẩy giun gần đây, hãy nói với bác sĩ vì điều đó ảnh hưởng tới kết quả.
Về chuyện tẩy giun định kỳ
Khuyến cáo về việc này khác nhau theo độ tuổi, theo vùng và theo hoàn cảnh sống. Hãy hỏi bác sĩ xem trường hợp của bạn và gia đình có cần không, bao lâu một lần, và dùng loại nào.
Đừng tự mua thuốc theo quảng cáo, và đặc biệt cẩn thận với trẻ nhỏ, phụ nữ có thai và người có bệnh nền.
Ngứa da kéo dài không đồng nghĩa nhiễm ký sinh trùng
Đây là lý do rất phổ biến khiến người ta tự đi làm nhóm xét nghiệm này. Nhưng ngứa kéo dài có nhiều nguyên nhân: bệnh da liễu, dị ứng, khô da, bệnh gan hoặc thận, tác dụng phụ của thuốc, và nhiều nguyên nhân khác.
Cách đúng là đi khám để được đánh giá tổng thể, thay vì chọn sẵn một nguyên nhân rồi đi tìm bằng chứng cho nó.
Khi kết quả dương tính
Hãy mang kết quả cho bác sĩ và hỏi:
- Kết quả này nghĩa là đang nhiễm hay đã từng tiếp xúc.
- Có cần điều trị không.
- Nếu điều trị thì bao lâu và cần lưu ý gì.
- Người trong nhà có cần kiểm tra không.
- Sau điều trị có cần kiểm tra lại không.
Câu về người trong nhà quan trọng với một số loại, vì đường lây có thể liên quan tới sinh hoạt chung.
Phòng ngừa
- Rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
- Ăn chín uống sôi, rửa kỹ rau sống.
- Cẩn thận với các món tái, sống.
- Nước uống bảo đảm an toàn.
- Đi giày dép khi ra ngoài, nhất là ở vùng đất ẩm.
- Tẩy giun cho thú nuôi và giữ vệ sinh khu vực chúng ở.
- Cắt móng tay ngắn cho trẻ nhỏ.
Với trẻ nhỏ, việc dạy rửa tay đúng cách có tác dụng phòng bệnh rộng chứ không chỉ với nhóm này.
Khi nào cần đi khám sớm
- Tiêu chảy kéo dài nhiều ngày.
- Có máu trong phân.
- Sụt cân không chủ ý.
- Đau bụng nhiều.
- Sốt kéo dài.
- Trẻ chậm lên cân, xanh xao.
Tóm lại
Xét nghiệm ký sinh trùng nên làm khi có triệu chứng hoặc yếu tố dịch tễ cụ thể, không phải để kiểm tra chung chung. Lấy mẫu phân đúng cách và đủ số mẫu ở các ngày khác nhau là điều kiện để kết quả đáng tin. Đừng tự tẩy giun theo quảng cáo, và nếu có kết quả dương tính thì mang cho bác sĩ đánh giá thay vì tự điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào cần xét nghiệm ký sinh trùng?
Khi có triệu chứng gợi ý và bác sĩ nghi ngờ, hoặc trong một số tình huống dịch tễ cụ thể. Không nên tự đi làm khi không có chỉ định.
Vì sao có khi phải lấy mẫu nhiều ngày?
Vì ký sinh trùng không thải ra đều đặn mỗi ngày, nên một mẫu đơn lẻ có thể bỏ sót. Lấy nhiều mẫu ở các ngày khác nhau tăng khả năng phát hiện.
Có nên tự tẩy giun định kỳ không?
Hãy hỏi bác sĩ về việc này, vì khuyến cáo khác nhau theo độ tuổi và hoàn cảnh. Đừng tự dùng thuốc theo quảng cáo.
Ngứa da kéo dài có phải do ký sinh trùng không?
Có nhiều nguyên nhân gây ngứa kéo dài, và ký sinh trùng chỉ là một trong số đó. Hãy đi khám để được đánh giá thay vì tự kết luận.