Test nhanh ngày càng phổ biến và có mặt ở nhiều nhà thuốc. Chúng tiện lợi thật, nhưng việc hiểu sai giới hạn của chúng dẫn tới hai kiểu sai lầm trái ngược: yên tâm nhầm và hoảng nhầm.
Hai loại xét nghiệm khác nhau về vai trò
Xét nghiệm sàng lọc hoặc test nhanh. Thiết kế để làm nhanh, rẻ, dễ thực hiện. Ưu tiên không bỏ sót, nên chấp nhận có tỉ lệ báo động nhầm cao hơn.
Xét nghiệm khẳng định. Phức tạp hơn, làm tại phòng xét nghiệm, độ đặc hiệu cao hơn. Dùng để xác nhận khi sàng lọc cho kết quả dương tính.
Hiểu vai trò khác nhau này giải thích vì sao một test nhanh dương tính luôn cần được khẳng định.
Vì sao có kết quả sai
Âm tính dù đã nhiễm:
- Làm quá sớm, trong giai đoạn cửa sổ.
- Lượng tác nhân trong mẫu quá thấp.
- Lấy mẫu không đúng cách.
- Test hết hạn hoặc bảo quản sai.
- Đọc kết quả quá sớm.
Dương tính dù không nhiễm:
- Phản ứng chéo với các yếu tố khác.
- Lỗi kỹ thuật khi thực hiện.
- Đọc kết quả quá muộn, khi vạch đã mờ hoặc hiện thêm.
- Test lỗi.
Giai đoạn cửa sổ
Đây là khái niệm quan trọng nhất và ít được hiểu nhất. Sau khi phơi nhiễm, cần một khoảng thời gian trước khi xét nghiệm có thể phát hiện được. Làm trong khoảng thời gian đó có thể cho kết quả âm tính dù đã nhiễm.
Khoảng thời gian này khác nhau tuỳ tác nhân và tuỳ loại xét nghiệm. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về thời điểm phù hợp để làm, thay vì làm ngay lập tức rồi yên tâm.
Làm test nhanh đúng cách
- Đọc kỹ toàn bộ hướng dẫn trước khi mở.
- Kiểm tra hạn sử dụng.
- Kiểm tra bao bì còn nguyên vẹn.
- Để test về nhiệt độ phòng nếu được bảo quản lạnh.
- Rửa tay trước khi làm.
- Lấy mẫu đúng kỹ thuật được mô tả.
- Nhỏ đúng số giọt.
- Đọc kết quả đúng khoảng thời gian quy định, không sớm hơn và không muộn hơn.
Điểm cuối rất hay bị vi phạm. Vạch xuất hiện sau khoảng thời gian quy định không được tính là dương tính.
Khi vạch chứng không hiện
Nếu vạch chứng không xuất hiện, test không hợp lệ bất kể vạch kết quả thế nào. Hãy làm lại bằng một test khác, hoặc đi tới cơ sở y tế.
Khi test dương tính
- Đừng hoảng và đừng tự kết luận.
- Đi khám để làm xét nghiệm khẳng định.
- Đừng tự mua thuốc điều trị.
- Giữ lại thông tin về test đã dùng và thời điểm làm.
- Hỏi bác sĩ về những việc cần làm trong lúc chờ khẳng định.
Khi test âm tính mà vẫn có triệu chứng
Đây là tình huống nguy hiểm nhất, vì người ta dễ yên tâm rồi không đi khám.
Hãy nhớ: một test âm tính không loại trừ được mọi khả năng. Nếu bạn có triệu chứng hoặc có yếu tố nguy cơ, hãy đi khám, và nói với bác sĩ rằng bạn đã tự làm test và kết quả thế nào.
Mua test ở đâu
- Mua ở nhà thuốc uy tín.
- Kiểm tra sản phẩm có được phép lưu hành không.
- Xem hạn sử dụng trước khi mua.
- Tránh mua từ các nguồn không rõ ràng trên mạng.
- Hỏi dược sĩ về cách dùng nếu chưa rõ.
Test không rõ nguồn gốc là rủi ro thật, vì bạn sẽ ra quyết định dựa trên một kết quả không đáng tin.
Bảo quản test
Hãy làm theo hướng dẫn trên bao bì về nhiệt độ bảo quản. Test để trong xe hơi giữa trưa hoặc gần nguồn nhiệt có thể hỏng mà không có dấu hiệu bên ngoài.
Về các loại xét nghiệm nhạy cảm
Với một số loại xét nghiệm liên quan tới các bệnh lây truyền, việc tư vấn trước và sau khi làm rất quan trọng, cả về mặt y tế lẫn tâm lý.
Hãy tới cơ sở y tế có dịch vụ tư vấn thay vì chỉ tự làm ở nhà. Ở đó bạn được hướng dẫn về thời điểm làm phù hợp, được giải thích kết quả, và được tư vấn về các bước tiếp theo.
Xử lý test đã dùng
Hãy bỏ test đã dùng vào túi kín trước khi vứt, và rửa tay sau đó. Không để test đã dùng ở nơi trẻ nhỏ có thể chạm tới.
Tóm lại
Test nhanh ưu tiên sự tiện lợi và thường cần được khẳng định bằng xét nghiệm tại phòng xét nghiệm. Làm quá sớm sau phơi nhiễm có thể cho âm tính giả, nên hãy hỏi về thời điểm phù hợp. Kết quả dương tính thì đi khám để khẳng định, và kết quả âm tính không đủ để yên tâm nếu bạn có triệu chứng hoặc yếu tố nguy cơ.
Câu hỏi thường gặp
Test nhanh có chính xác không?
Tuỳ loại và tuỳ thời điểm làm. Test nhanh tiện lợi nhưng thường kém chính xác hơn xét nghiệm tại phòng xét nghiệm, nên kết quả cần được diễn giải cẩn thận.
Test nhanh âm tính thì có yên tâm được không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Nếu bạn có triệu chứng hoặc có yếu tố nguy cơ, hãy đi khám dù test âm tính.
Giai đoạn cửa sổ là gì?
Là khoảng thời gian sau khi phơi nhiễm mà xét nghiệm chưa phát hiện được, nên làm quá sớm có thể cho kết quả âm tính dù đã nhiễm.
Test nhanh dương tính thì làm gì?
Hãy đi khám để làm xét nghiệm khẳng định. Đừng tự kết luận và cũng đừng tự điều trị dựa trên test nhanh.