Sàng lọc ung thư đúng cách: hỏi bác sĩ những gì

Sau khi hiểu rằng xét nghiệm máu chỉ dấu không dùng để tầm soát, câu hỏi tiếp theo là: vậy làm gì mới đúng. Bài này nói về nguyên tắc và những câu cần hỏi, còn chương trình cụ thể phải do bác sĩ tư vấn theo từng người.

Sàng lọc là gì và không phải là gì

Sàng lọc là tìm dấu hiệu bệnh ở người chưa có triệu chứng. Mục đích là phát hiện ở giai đoạn sớm hơn, khi việc điều trị còn nhiều lựa chọn.

Nếu bạn đã có triệu chứng, đó không còn là sàng lọc mà là chẩn đoán, và quy trình khác hẳn. Hãy đi khám ngay thay vì chờ tới lịch sàng lọc định kỳ.

Vì sao không sàng lọc mọi thứ cho mọi người

Một chương trình sàng lọc chỉ được khuyến cáo khi lợi ích vượt trội so với tác hại. Các tác hại thật gồm:

• Kết quả báo động nhầm, dẫn tới lo lắng và thăm dò không cần thiết.
• Rủi ro từ chính các thăm dò xâm lấn.
• Phát hiện những tổn thương vốn sẽ không bao giờ gây vấn đề, nhưng vẫn dẫn tới điều trị.
• Cảm giác yên tâm sai khi kết quả bình thường.
• Chi phí và thời gian.

Vì vậy khuyến cáo sàng lọc luôn gắn với nhóm tuổi, giới và mức nguy cơ cụ thể chứ không phải càng nhiều càng tốt.

Những câu nên hỏi bác sĩ

• Với tuổi và giới của tôi, nên sàng lọc những loại nào.
• Tiền sử gia đình của tôi có làm thay đổi khuyến cáo không.
• Nên bắt đầu từ tuổi nào và bao lâu làm một lần.
• Phương pháp sàng lọc là gì, cần chuẩn bị ra sao.
• Nếu kết quả bất thường thì bước tiếp theo là gì.
• Rủi ro của phương pháp này là gì.
• Đến tuổi nào thì không cần tiếp tục.

Câu hỏi về bước tiếp theo rất quan trọng và nên hỏi trước khi làm, để bạn chuẩn bị tâm lý và biết mình đang bước vào quy trình nào.

Tiền sử gia đình

Đây là thông tin có giá trị cao và rất hay bị bỏ qua. Trước khi đi khám, hãy hỏi người thân:

• Trong gia đình có ai mắc ung thư không.
• Là loại gì, ở độ tuổi nào.
• Quan hệ họ hàng gần tới mức nào.
• Có nhiều người trong cùng một nhánh gia đình mắc không.

Người mắc ở tuổi trẻ hoặc nhiều người trong cùng một nhánh là những chi tiết bác sĩ đặc biệt quan tâm, vì chúng có thể làm thay đổi tuổi bắt đầu và tần suất sàng lọc.

Hãy ghi lại thành một sơ đồ đơn giản và mang theo khi đi khám.

Các yếu tố nguy cơ khác

• Hút thuốc, kể cả đã bỏ.
• Uống rượu bia nhiều.
• Thừa cân, béo phì.
• Ít vận động.
• Tiếp xúc nghề nghiệp với một số chất.
• Tiền sử nhiễm một số tác nhân.
• Tiền sử xạ trị vùng nào đó.
• Một số bệnh mạn tính.

Hãy khai báo đầy đủ, kể cả những điều bạn ngại nói. Chúng ảnh hưởng trực tiếp tới khuyến cáo dành cho bạn.

Làm đúng lịch quan trọng hơn làm nhiều

Một phương pháp sàng lọc được khuyến cáo với một tần suất nhất định vì tần suất đó cân bằng giữa lợi ích và tác hại. Làm dày hơn không tăng lợi ích tương ứng nhưng tăng các tác hại.

Ngược lại, bỏ lỡ nhiều năm thì mất đi phần lớn giá trị. Hãy đặt lịch nhắc và làm đúng hẹn.

Khi kết quả sàng lọc bất thường

Hãy nhớ: sàng lọc không phải chẩn đoán. Một kết quả bất thường nghĩa là cần thăm dò thêm, và phần lớn trường hợp kết thúc bằng kết quả lành tính.

Những việc nên làm:

• Hỏi rõ bước tiếp theo và mốc thời gian.
• Làm đúng và đúng hẹn, đừng trì hoãn vì sợ.
• Đi cùng người thân trong buổi khám.
• Ghi chép lại những gì bác sĩ nói.
• Hạn chế tra cứu trên mạng trong thời gian chờ.

Sự trì hoãn vì sợ là điều gây hại nhất ở giai đoạn này.

Đừng bỏ qua triệu chứng vì mới sàng lọc xong

Không phương pháp sàng lọc nào phát hiện được mọi trường hợp. Nếu bạn có triệu chứng mới, hãy đi khám, kể cả khi vừa sàng lọc và kết quả bình thường.

Đây là sai lầm phổ biến và đã làm chậm chẩn đoán trong nhiều trường hợp.

Phòng vẫn quan trọng hơn

Sàng lọc là phát hiện sớm, không phải phòng bệnh. Những việc có tác động phòng ngừa thật sự gồm:

• Không hút thuốc và tránh khói thuốc.
• Hạn chế rượu bia.
• Giữ cân nặng hợp lý và vận động đều.
• Ăn nhiều rau quả, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn.
• Bảo vệ da khỏi nắng gắt.
• Tiêm phòng theo tư vấn của bác sĩ với những bệnh có vắc xin liên quan.
• An toàn lao động khi làm việc với hoá chất.

Lập kế hoạch cá nhân

Hãy làm một bảng đơn giản ghi: cần sàng lọc gì, lần gần nhất làm khi nào, lần tiếp theo khi nào, làm ở đâu. Xem lại mỗi năm cùng bác sĩ và cập nhật khi có thay đổi về tuổi hoặc tiền sử.

Tóm lại

Sàng lọc có ích khi đúng người, đúng phương pháp và đúng tần suất, chứ không phải càng nhiều càng tốt. Hãy hỏi bác sĩ về chương trình phù hợp với tuổi, giới và tiền sử của bạn, chuẩn bị thông tin tiền sử gia đình trước khi đi khám, và hỏi trước về bước tiếp theo nếu kết quả bất thường. Nếu có triệu chứng thì đi khám ngay, kể cả khi vừa sàng lọc xong.

Câu hỏi thường gặp