Trong các gói khám sức khoẻ, nhóm xét nghiệm này được quảng cáo nhiều nhất và cũng bị hiểu sai nhiều nhất. Rất nhiều người làm với suy nghĩ để xem mình có ung thư hay không, và đó chính là cách dùng sai.
Chúng thực ra là gì
Đó là những chất có thể xuất hiện với nồng độ cao hơn trong máu ở một số bệnh ung thư. Nhưng đặc điểm quan trọng là chúng không chỉ do tế bào ung thư tạo ra: nhiều mô bình thường và nhiều tình trạng lành tính cũng sinh ra chúng.
Đây là gốc rễ của mọi hiểu lầm.
Hai vấn đề lớn khi dùng để tầm soát
Kết quả tăng mà không có ung thư. Rất thường gặp. Viêm nhiễm, các bệnh lành tính của cơ quan liên quan, hút thuốc, thai kỳ, và nhiều tình trạng khác đều có thể làm chỉ số tăng.
Kết quả bình thường mà vẫn có ung thư. Cũng rất thường gặp, đặc biệt ở giai đoạn sớm — chính là giai đoạn mà việc phát hiện có ý nghĩa nhất.
Một xét nghiệm vừa hay báo động nhầm vừa hay bỏ sót thì không phù hợp để sàng lọc ở người khoẻ mạnh.
Cái giá thật của một kết quả tăng nhầm
- Người bệnh hoảng loạn khi thấy chỉ số cao.
- Tra cứu trên mạng và tin rằng mình mắc bệnh nặng.
- Đi làm hàng loạt thăm dò hình ảnh.
- Đôi khi phải làm cả các thủ thuật có xâm lấn để loại trừ.
- Sau nhiều tuần lo lắng, kết luận là không có gì.
Chuỗi này lặp lại rất nhiều lần mỗi năm. Nó tốn tiền, tốn thời gian, và để lại tổn thương tâm lý kéo dài kể cả sau khi đã biết không sao.
Cái giá của một kết quả bình thường nhầm
Ít được nói tới nhưng nghiêm trọng không kém. Người có triệu chứng thật đi làm xét nghiệm này, thấy bình thường, rồi yên tâm không đi khám nữa.
Điều này làm chậm chẩn đoán trong chính những trường hợp cần phát hiện sớm nhất.
Nguyên tắc cần nhớ: nếu bạn có triệu chứng, hãy đi khám. Đừng dùng một xét nghiệm máu để tự trấn an.
Vậy chúng được dùng khi nào
- Theo dõi người đã có chẩn đoán. Đây là vai trò chính. So sánh trước và sau điều trị, và theo dõi khả năng tái phát.
- Hỗ trợ đánh giá khi đã có nghi ngờ cụ thể. Kết hợp với hình ảnh và các thăm dò khác, không đứng một mình.
- Trong một số nhóm nguy cơ rất cao, theo chương trình theo dõi do bác sĩ chuyên khoa thiết lập.
Điểm chung: chúng có giá trị trong bối cảnh đã xác định, không phải khi làm đại trà ở người khoẻ mạnh.
Tầm soát ung thư đúng cách
Có những chương trình sàng lọc đã được chứng minh có ích cho một số loại ung thư và một số nhóm tuổi, và chúng không dựa trên xét nghiệm máu chỉ dấu.
Hãy hỏi bác sĩ:
- Với tuổi và giới của tôi, nên sàng lọc những gì.
- Tiền sử gia đình của tôi có làm thay đổi khuyến cáo không.
- Bao lâu làm một lần.
- Ở đâu và cần chuẩn bị gì.
Đây là cách đầu tư đúng chỗ, thay vì mua gói nhiều chỉ dấu nhất.
Nếu bạn đã lỡ làm và chỉ số tăng
- Đừng tự tra cứu và tự kết luận.
- Mang toàn bộ phiếu kết quả cho bác sĩ, không chỉ chụp một dòng.
- Kể đầy đủ triệu chứng, tiền sử và thuốc đang dùng.
- Mang kết quả các lần trước nếu có.
- Hỏi xem có cần làm gì thêm không và vì sao.
- Chấp nhận nếu bác sĩ nói không cần làm gì thêm.
Bác sĩ có thể chỉ cần theo dõi và làm lại sau một khoảng thời gian. Đây thường là hướng xử lý hợp lý, không phải sự chủ quan.
Khi đang được theo dõi sau điều trị
Với người đã có chẩn đoán và đang theo dõi, nhóm xét nghiệm này có vai trò thật. Vài điều quan trọng:
- Làm ở cùng một nơi để so sánh có ý nghĩa.
- Làm đúng lịch bác sĩ hẹn.
- Giữ lại tất cả kết quả để bác sĩ thấy xu hướng.
- Không tự diễn giải một lần đo đơn lẻ.
- Báo cho bác sĩ mọi triệu chứng mới, vì triệu chứng quan trọng không kém con số.
Với người đang theo dõi, xu hướng qua nhiều lần đo là điều bác sĩ nhìn, chứ không phải con số của một lần.
Cảnh giác với quảng cáo
Hãy thận trọng với những lời mời làm gói tầm soát ung thư toàn diện chỉ bằng một lần lấy máu. Nếu một nơi hứa phát hiện sớm nhiều loại ung thư chỉ qua xét nghiệm máu thông thường, hãy hỏi bác sĩ độc lập trước khi làm.
Cũng hãy cảnh giác với nơi vừa làm xét nghiệm vừa bán sản phẩm phòng chống ung thư dựa trên kết quả.
Những dấu hiệu nên đi khám
- Sụt cân không chủ ý.
- Khối u hoặc hạch mới xuất hiện.
- Chảy máu bất thường.
- Thay đổi thói quen đi tiêu kéo dài.
- Ho kéo dài, khàn tiếng kéo dài.
- Vết loét lâu lành.
- Nốt ruồi thay đổi.
- Đau kéo dài không rõ nguyên nhân.
Với những dấu hiệu này, hãy đi khám để được đánh giá đúng cách. Đừng thay thế việc đi khám bằng một xét nghiệm máu.
Tóm lại
Chỉ dấu ung thư vừa hay tăng trong các tình trạng lành tính vừa hay bình thường ở giai đoạn sớm, nên chúng không phù hợp để tầm soát ở người khoẻ mạnh. Vai trò chính của chúng là theo dõi người đã có chẩn đoán. Hãy hỏi bác sĩ về chương trình sàng lọc phù hợp với tuổi và tiền sử của bạn, và nếu có triệu chứng thì đi khám chứ đừng dựa vào một xét nghiệm máu để tự trấn an.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ dấu ung thư có dùng để tầm soát được không?
Nhìn chung không, với người không có triệu chứng và không thuộc nhóm nguy cơ đặc biệt. Chúng chủ yếu dùng để theo dõi người đã có chẩn đoán.
Chỉ số tăng có nghĩa là bị ung thư không?
Không. Nhiều tình trạng lành tính cũng làm các chỉ số này tăng. Hãy để bác sĩ đánh giá thay vì tự kết luận.
Chỉ số bình thường có loại trừ ung thư không?
Không. Nhiều trường hợp ung thư có các chỉ số này hoàn toàn bình thường, nên kết quả bình thường không đủ để yên tâm.
Vậy tầm soát ung thư đúng cách là thế nào?
Bằng các phương pháp sàng lọc đã được khuyến cáo cho từng loại ung thư và từng nhóm tuổi. Hãy hỏi bác sĩ về chương trình phù hợp với bạn.