Nhịn ăn trước khi xét nghiệm: khi nào cần, khi nào không

Đây là câu hỏi mà gần như ai đi xét nghiệm cũng gặp, và cũng là chỗ nhiều người làm sai. Có người nhịn ăn cho mọi loại xét nghiệm dù không cần, có người nhịn nhưng vẫn uống cà phê sữa, có người nhịn tới trưa rồi mới đi lấy máu.

Bài này nói về nguyên tắc chung. Với trường hợp cụ thể, hãy hỏi nơi chỉ định xét nghiệm, vì yêu cầu khác nhau tuỳ loại xét nghiệm và tuỳ phòng xét nghiệm.

Vì sao một số xét nghiệm cần nhịn ăn

Sau khi ăn, nhiều chất trong máu thay đổi trong vài giờ: đường, mỡ, và một số chỉ số khác. Nếu lấy máu vào lúc đó, con số phản ánh bữa ăn vừa rồi chứ không phản ánh tình trạng nền của cơ thể.

Vì vậy với những xét nghiệm cần so sánh theo chuẩn, người ta yêu cầu lấy máu lúc cơ thể ở trạng thái đói.

Những xét nghiệm thường yêu cầu nhịn ăn

• Đường huyết lúc đói.
• Bộ mỡ máu.
• Một số xét nghiệm chức năng gan, thận tuỳ chỉ định.
• Một số xét nghiệm nội tiết.
• Siêu âm bụng trong nhiều trường hợp.

Danh sách này chỉ là tham khảo. Yêu cầu cụ thể phải hỏi nơi chỉ định, vì có nơi và có loại xét nghiệm không cần nhịn.

Những xét nghiệm thường không cần nhịn

• Công thức máu.
• Nhiều xét nghiệm tìm kháng thể.
• Xét nghiệm nhóm máu.
• Nhiều xét nghiệm nước tiểu thông thường.

Nếu chỉ làm những xét nghiệm này, việc nhịn ăn là không cần thiết và chỉ làm bạn mệt.

Nhịn bao lâu

Khoảng thời gian khác nhau tuỳ loại xét nghiệm. Hãy hỏi cụ thể khi nhận chỉ định, và ghi lại.

Lưu ý: nhịn lâu hơn yêu cầu không làm kết quả chính xác hơn, thậm chí có thể ảnh hưởng tới một số chỉ số. Đây là chỗ nhiều người hiểu sai.

Trong thời gian nhịn được làm gì

• Thường vẫn được uống nước lọc.
• Không uống nước ngọt, nước trái cây, sữa.
• Không uống cà phê, kể cả cà phê đen không đường, trừ khi được cho phép.
• Không nhai kẹo cao su có đường.
• Không hút thuốc.

Cà phê là chỗ nhiều người vấp. Nhiều người cho rằng cà phê đen không đường thì không tính là ăn, nhưng nó vẫn có thể ảnh hưởng tới một số chỉ số. Hãy hỏi trước.

Về thuốc đang dùng

Tuyệt đối không tự ngưng thuốc để đi xét nghiệm. Có những thuốc phải dùng bình thường, và việc ngưng đột ngột một số loại có thể nguy hiểm hơn nhiều so với ảnh hưởng tới kết quả.

Hãy làm thế này:

• Ghi lại danh sách đầy đủ thuốc đang dùng, kể cả thực phẩm chức năng.
• Hỏi bác sĩ kê đơn xem có cần lưu ý gì không.
• Mang danh sách theo khi đi xét nghiệm và báo cho nhân viên.

Những việc khác ảnh hưởng tới kết quả

• Tập luyện nặng trước ngày xét nghiệm.
• Uống rượu bia trong những ngày trước.
• Mất ngủ, căng thẳng.
• Đang bị bệnh cấp tính như cảm sốt.
• Đang trong kỳ kinh nguyệt với một số xét nghiệm.
• Vừa truyền dịch hoặc vừa dùng một số thuốc.

Nếu có bất cứ điều nào trong số này, hãy nói với nhân viên lấy mẫu hoặc với bác sĩ. Đôi khi việc dời lịch vài ngày cho kết quả đáng tin hơn nhiều.

Thời điểm trong ngày

Một số xét nghiệm có kết quả thay đổi theo giờ trong ngày, đặc biệt là nhóm nội tiết. Với những xét nghiệm này, việc lấy máu đúng khung giờ được dặn rất quan trọng.

Nếu bạn cần theo dõi một chỉ số qua nhiều lần, hãy cố gắng lấy máu vào cùng khung giờ và tại cùng một nơi để so sánh có ý nghĩa.

Chuẩn bị thực tế

• Hỏi rõ khi nhận chỉ định: cần nhịn không, bao lâu, được uống gì.
• Đặt lịch vào buổi sáng sớm nếu phải nhịn.
• Uống đủ nước để dễ lấy máu hơn, trừ khi được dặn khác.
• Mặc áo tay rộng, dễ xắn.
• Mang theo giấy chỉ định, giấy tờ tuỳ thân và thẻ bảo hiểm y tế.
• Mang theo kết quả xét nghiệm lần trước nếu có.
• Mang theo đồ ăn nhẹ để ăn ngay sau khi lấy máu.

Nếu bạn hay bị choáng khi lấy máu

Hãy nói trước với nhân viên để họ cho bạn nằm thay vì ngồi. Sau khi lấy máu, hãy ngồi nghỉ một lát, ăn nhẹ và uống nước trước khi ra về, nhất là khi bạn đã nhịn ăn từ tối hôm trước.

Sau khi lấy máu

• Ấn giữ bông ở chỗ lấy máu trong vài phút, không gập tay lại ngay.
• Không xách nặng bằng tay vừa lấy máu trong vài giờ.
• Ăn uống bình thường trở lại.
• Nếu chỗ lấy máu sưng đau nhiều hoặc bầm lan rộng, hãy liên hệ cơ sở y tế.

Hỏi trước khi làm, đừng đoán

Mỗi phòng xét nghiệm có thể có yêu cầu hơi khác nhau, và mỗi chỉ định lại gồm những xét nghiệm khác nhau. Cách chắc chắn nhất là hỏi thẳng khi nhận chỉ định, và gọi lại cho nơi lấy mẫu nếu còn băn khoăn.

Một cuộc gọi ba mươi giây tiết kiệm được cả một lần đi lại và một lần lấy máu.

Tóm lại

Không phải xét nghiệm nào cũng cần nhịn ăn, và nhịn lâu hơn yêu cầu không làm kết quả tốt hơn. Hãy hỏi rõ khi nhận chỉ định về việc có cần nhịn không, bao lâu và được uống gì. Tuyệt đối không tự ngưng thuốc — hãy hỏi bác sĩ kê đơn. Và hãy báo cho nhân viên nếu bạn đang ốm, vừa tập nặng, hay vừa uống rượu bia.

Câu hỏi thường gặp