Với xét nghiệm máu, việc lấy mẫu do nhân viên y tế làm. Nhưng nước tiểu, phân và một số loại mẫu khác thì người bệnh tự lấy, và đây là chỗ sai sót xảy ra nhiều nhất.
Mẫu lấy sai cách cho kết quả không đáng tin, và thường phải làm lại — mất thời gian, mất tiền, và đôi khi làm chậm chẩn đoán.
Nguyên tắc chung cho mọi loại mẫu
- Dùng đúng lọ được cấp, không tự dùng hộp nhà.
- Không mở nắp lọ trước khi cần dùng.
- Không chạm tay vào mặt trong của lọ và nắp.
- Rửa tay sạch trước và sau khi lấy.
- Ghi rõ họ tên và ngày giờ lấy lên lọ.
- Nộp mẫu càng sớm càng tốt.
- Đọc kỹ hướng dẫn và hỏi lại nếu có chỗ chưa rõ.
Việc dùng lọ nhà là sai sót phổ biến. Lọ xét nghiệm có thể đã được xử lý riêng hoặc chứa chất bảo quản, và hộp nhà thì không sạch theo tiêu chuẩn cần thiết.
Mẫu nước tiểu thông thường
Với phần lớn xét nghiệm nước tiểu, người ta yêu cầu mẫu giữa dòng, và thường là mẫu đầu tiên trong ngày nếu không có chỉ định khác.
Các bước chung:
- Rửa tay sạch.
- Vệ sinh vùng sinh dục ngoài bằng nước sạch, lau khô.
- Đi tiểu bỏ phần đầu vào bồn cầu.
- Hứng phần tiếp theo vào lọ, không để lọ chạm vào da.
- Bỏ phần cuối vào bồn cầu.
- Đậy kín nắp, lau sạch bên ngoài lọ, ghi nhãn.
- Nộp ngay theo hướng dẫn.
Bỏ phần đầu là bước quan trọng nhất, vì phần đó cuốn theo vi khuẩn ở đoạn ngoài và dễ làm sai kết quả.
Những lưu ý riêng
- Phụ nữ đang có kinh nguyệt nên hỏi trước, thường nên dời lịch.
- Không lấy mẫu ngay sau khi quan hệ.
- Báo cho bác sĩ nếu đang dùng kháng sinh hoặc vừa dùng xong.
- Một số thực phẩm và thuốc có thể làm đổi màu nước tiểu, hãy báo nếu có.
Về việc có cần ngưng thuốc nào không, hãy hỏi bác sĩ kê đơn, đừng tự quyết.
Mẫu nước tiểu hai mươi bốn giờ
Một số xét nghiệm yêu cầu gom toàn bộ nước tiểu trong một khoảng thời gian dài. Đây là loại mẫu dễ làm sai nhất vì kéo dài và dễ quên.
Nguyên tắc chung:
- Nhận đúng bình chuyên dụng từ nơi xét nghiệm.
- Bắt đầu bằng việc đi tiểu bỏ đi và ghi lại giờ đó.
- Từ đó gom toàn bộ nước tiểu vào bình, không bỏ sót lần nào.
- Lần cuối cùng đúng vào giờ kết thúc thì đi tiểu vào bình.
- Bảo quản bình theo đúng hướng dẫn trong suốt thời gian gom.
- Nộp toàn bộ bình, không đổ bớt.
Chỉ cần bỏ sót một lần là mẫu không còn đúng. Nếu lỡ bỏ sót, hãy báo cho nơi xét nghiệm thay vì im lặng nộp.
Mẫu phân
Các bước chung:
- Đi tiểu trước để nước tiểu không lẫn vào mẫu.
- Hứng phân vào vật sạch khô, không để rơi xuống bồn cầu.
- Dùng que trong lọ lấy lượng theo hướng dẫn.
- Nếu phân có chỗ nhầy hoặc có máu, hãy lấy đúng chỗ đó.
- Đậy kín nắp, lau sạch bên ngoài lọ, ghi nhãn.
- Nộp theo đúng thời gian được dặn.
Không lấy mẫu từ bồn cầu, vì nước và chất tẩy làm hỏng mẫu.
Những điều cần hỏi trước
- Cần kiêng ăn gì trước khi lấy mẫu không.
- Có cần ngưng thuốc nào không — hỏi bác sĩ, không tự quyết.
- Cần lấy mấy mẫu, vào mấy ngày khác nhau không.
- Lấy xong nộp trong bao lâu.
- Nếu chưa nộp ngay thì bảo quản thế nào.
Một số xét nghiệm phân yêu cầu lấy mẫu nhiều ngày khác nhau. Nếu vậy, hãy làm đúng và ghi rõ ngày lên từng lọ.
Bảo quản và vận chuyển
Thời gian và nhiệt độ ảnh hưởng tới nhiều loại mẫu. Hãy hỏi nơi xét nghiệm về cách bảo quản nếu không nộp được ngay, và làm đúng theo hướng dẫn của họ.
Khi mang mẫu đi, hãy để lọ thẳng đứng trong túi kín, tránh nắng nóng, và không để chung với thức ăn.
Ghi nhãn đúng
Nghe đơn giản nhưng nhầm lẫn nhãn là sự cố có thật. Hãy ghi rõ họ tên đầy đủ, ngày giờ lấy, và kiểm tra lại trước khi nộp. Nếu trong nhà có nhiều người cùng lấy mẫu, hãy đặc biệt cẩn thận.
Lấy mẫu cho trẻ nhỏ
Với trẻ chưa tự đi vệ sinh được, hãy hỏi nơi xét nghiệm về dụng cụ và cách lấy phù hợp. Đừng tự chế cách lấy, vì mẫu dễ bị nhiễm bẩn và phải làm lại.
Khi lỡ làm sai
Hãy nói thật với nơi xét nghiệm: lấy sai cách, để quá lâu, bỏ sót một lần gom, hay nhầm lọ. Lấy lại một mẫu tốn ít hơn nhiều so với việc dựa vào một kết quả sai để ra quyết định điều trị.
Tóm lại
Hãy dùng đúng lọ được cấp, đọc kỹ hướng dẫn, và hỏi lại nếu có chỗ chưa rõ. Với nước tiểu thường lấy mẫu giữa dòng sau khi vệ sinh; với mẫu gom theo giờ thì không được bỏ sót lần nào; với mẫu phân thì không lấy từ bồn cầu và tránh lẫn nước tiểu. Ghi nhãn đầy đủ, nộp sớm, và nói thật nếu lỡ làm sai.
Câu hỏi thường gặp
Nước tiểu giữa dòng nghĩa là gì?
Là bỏ phần nước tiểu đầu tiên, hứng phần tiếp theo vào lọ, rồi bỏ phần cuối. Cách này giảm nhiễm bẩn từ bên ngoài.
Mẫu lấy xong để được bao lâu?
Thường cần nộp càng sớm càng tốt. Hãy hỏi nơi xét nghiệm về thời gian tối đa và cách bảo quản nếu chưa nộp ngay.
Đang có kinh nguyệt thì lấy mẫu nước tiểu được không?
Hãy hỏi nơi chỉ định trước. Nhiều trường hợp nên dời lịch, vì mẫu dễ bị lẫn máu và ảnh hưởng tới kết quả.
Lấy mẫu sai thì sao?
Kết quả có thể sai lệch và thường phải lấy lại. Vì vậy hãy đọc kỹ hướng dẫn và hỏi lại nếu có chỗ chưa rõ.