Khi kết quả xét nghiệm cho thấy thiếu máu, phản ứng phổ biến của người bệnh là đi mua thuốc bổ máu. Đây là cách xử lý bỏ qua bước quan trọng nhất: thiếu máu không phải một bệnh, mà là hậu quả của một điều gì đó khác.
Thiếu máu nghĩa là gì
Nói ngắn gọn, đó là tình trạng lượng huyết sắc tố hoặc số lượng hồng cầu thấp hơn mức bình thường đối với tuổi và giới của người đó. Khi thiếu, khả năng vận chuyển oxy tới các mô giảm, và cơ thể biểu hiện bằng mệt mỏi và các triệu chứng liên quan.
Điều quan trọng: vì sao lại thiếu. Đó mới là câu hỏi cần trả lời.
Ba nhóm nguyên nhân lớn
- Mất máu. Có thể cấp tính như chấn thương, hoặc mạn tính và âm thầm qua đường tiêu hoá hay qua kinh nguyệt.
- Giảm sản xuất. Do thiếu nguyên liệu cần thiết, do bệnh mạn tính, do vấn đề ở tuỷ xương, hoặc do một số thuốc.
- Tăng phá huỷ. Hồng cầu bị vỡ nhanh hơn bình thường vì nhiều lý do khác nhau.
Cách điều trị của ba nhóm này hoàn toàn khác nhau. Đây là lý do việc uống thuốc bổ mà không biết nguyên nhân vừa có thể vô ích vừa có thể có hại.
Vì sao mất máu mạn tính hay bị bỏ sót
Mất một lượng nhỏ máu mỗi ngày qua đường tiêu hoá có thể không thấy được bằng mắt, nhưng tích luỹ qua nhiều tháng thì đủ gây thiếu máu. Người bệnh chỉ thấy mệt dần mà không biết vì sao.
Đây là lý do bác sĩ hỏi kỹ về phân, về đau bụng, về việc dùng một số loại thuốc, và có thể chỉ định thêm xét nghiệm hoặc nội soi.
Với phụ nữ, kinh nguyệt nhiều và kéo dài cũng là nguyên nhân thường gặp và cần được xử lý chứ không chỉ bù đắp.
Triệu chứng thường gặp
- Mệt mỏi kéo dài, không hồi phục sau khi nghỉ.
- Da và niêm mạc nhợt.
- Chóng mặt, nhất là khi đứng lên.
- Khó thở khi gắng sức.
- Tim đập nhanh.
- Đau đầu, khó tập trung.
- Tay chân lạnh.
- Rụng tóc, móng dễ gãy.
Thiếu máu nhẹ và diễn ra từ từ có thể không gây triệu chứng rõ, vì cơ thể thích nghi dần. Đây là lý do nhiều trường hợp chỉ được phát hiện qua xét nghiệm định kỳ.
Bác sĩ tìm nguyên nhân thế nào
Quá trình thường gồm:
- Hỏi kỹ về triệu chứng, chế độ ăn, thuốc đang dùng, tiền sử bệnh và tiền sử gia đình.
- Hỏi về các dấu hiệu mất máu.
- Khám lâm sàng.
- Xem các chỉ số trên công thức máu, đặc biệt là những chỉ số mô tả kích thước hồng cầu.
- Chỉ định thêm các xét nghiệm chuyên sâu tuỳ hướng nghi ngờ.
- Có thể cần thăm dò hình ảnh hoặc nội soi.
Hãy trả lời trung thực và đầy đủ, kể cả những chi tiết bạn thấy ngại. Chúng thường là manh mối quan trọng.
Vì sao không nên tự bổ sung
- Nếu nguyên nhân là mất máu do một tổn thương nào đó, việc bổ sung chỉ che triệu chứng trong khi tổn thương vẫn tiến triển.
- Không phải mọi thiếu máu đều do thiếu cùng một loại nguyên liệu, nên bổ sung sai loại thì vô ích.
- Một số chất bổ sung dùng không đúng chỉ định có thể gây hại.
- Việc bổ sung trước khi xét nghiệm có thể làm kết quả khó diễn giải.
Nếu bạn đang dùng bất cứ sản phẩm bổ sung nào, hãy nói với bác sĩ trước khi làm xét nghiệm.
Khi bác sĩ đã xác định nguyên nhân
Việc điều trị nhắm vào nguyên nhân, và có thể kèm theo bổ sung nếu cần. Vài điều quan trọng:
- Dùng đúng theo chỉ định, không tự tăng giảm.
- Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về cách uống, vì một số loại có yêu cầu riêng.
- Hỏi về những tác dụng phụ có thể gặp.
- Đi tái khám đúng hẹn để kiểm tra đáp ứng.
- Không tự ngưng khi thấy đỡ mệt, vì các chỉ số cần thời gian để phục hồi hoàn toàn.
Điểm cuối rất hay bị vi phạm. Nhiều người ngưng sớm khi hết triệu chứng và thiếu máu quay lại sau vài tháng.
Theo dõi sau điều trị
Bác sĩ thường cho kiểm tra lại sau một khoảng thời gian để xem đáp ứng. Nếu không cải thiện như dự kiến, điều đó có ý nghĩa: có thể nguyên nhân chưa được xác định đúng, hoặc có thêm nguyên nhân khác.
Hãy đi tái khám kể cả khi bạn đã thấy khoẻ hơn.
Về chế độ ăn
Ăn uống cân đối là nền tảng tốt, nhưng với thiếu máu đã có chẩn đoán thì chế độ ăn thường không đủ để thay thế điều trị. Hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về chế độ phù hợp với nguyên nhân cụ thể của bạn.
Và hãy cẩn thận với những lời mách về món ăn hay bài thuốc chữa thiếu máu, vì chúng bỏ qua bước tìm nguyên nhân.
Khi nào cần đi khám sớm
- Mệt mỏi tăng dần không giải thích được.
- Khó thở khi làm những việc trước đây làm được dễ dàng.
- Đau ngực, tim đập nhanh.
- Thấy máu trong phân, phân đen, hoặc nôn ra máu.
- Kinh nguyệt nhiều bất thường.
- Sụt cân không chủ ý kèm mệt mỏi.
Những dấu hiệu ở nhóm cuối cần được khám sớm, không chờ đợi.
Tóm lại
Thiếu máu là dấu hiệu chứ không phải bệnh, và ba nhóm nguyên nhân lớn có cách xử lý hoàn toàn khác nhau. Việc tự mua thuốc bổ máu có thể che lấp nguyên nhân thật và làm chậm chẩn đoán. Hãy đi khám để xác định nguyên nhân, trả lời đầy đủ các câu hỏi về mất máu, dùng thuốc đúng chỉ định và đi tái khám kể cả khi đã thấy khoẻ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thiếu máu có phải là một bệnh không?
Không, đó là một dấu hiệu. Nhiều nguyên nhân rất khác nhau đều dẫn tới thiếu máu, nên việc tìm nguyên nhân là bước bắt buộc.
Có nên tự mua thuốc bổ máu uống không?
Không nên. Việc này có thể che lấp nguyên nhân thật và làm chậm chẩn đoán. Hãy đi khám để xác định nguyên nhân trước.
Triệu chứng của thiếu máu là gì?
Thường là mệt mỏi kéo dài, da xanh, chóng mặt, khó thở khi gắng sức, tim đập nhanh. Nhưng thiếu máu nhẹ có thể không có triệu chứng rõ.
Vì sao bác sĩ hỏi nhiều về tiêu hoá và kinh nguyệt?
Vì mất máu kéo dài qua đường tiêu hoá hoặc kinh nguyệt nhiều là những nguyên nhân thường gặp, và chúng cần được xử lý đúng.