Đây là xét nghiệm được chỉ định nhiều nhất. Gần như ai đi khám bệnh, khám sức khoẻ định kỳ, hay chuẩn bị phẫu thuật đều làm. Nhưng phần lớn người bệnh cầm tờ kết quả về mà không biết mình đang đọc gì.
Bài này giải thích xét nghiệm này đo cái gì. Việc diễn giải kết quả cụ thể thuộc về bác sĩ.
Máu gồm những gì
Máu có phần dịch lỏng và phần tế bào. Công thức máu tập trung vào phần tế bào, gồm ba nhóm chính:
- Hồng cầu mang oxy từ phổi tới các mô.
- Bạch cầu tham gia bảo vệ cơ thể trước nhiễm trùng và các tác nhân lạ.
- Tiểu cầu tham gia quá trình cầm máu.
Xét nghiệm đếm số lượng từng nhóm và đo một số đặc điểm của chúng.
Nhóm chỉ số về hồng cầu
Ngoài số lượng hồng cầu, phiếu kết quả thường có huyết sắc tố, tỉ lệ thể tích khối hồng cầu, và các chỉ số mô tả kích thước và lượng huyết sắc tố trung bình trong mỗi hồng cầu.
Những chỉ số này giúp bác sĩ đánh giá tình trạng thiếu máu và gợi ý hướng nguyên nhân. Nhưng chúng chỉ là gợi ý — xác định nguyên nhân cần thêm thông tin lâm sàng và thường cần thêm xét nghiệm khác.
Nhóm chỉ số về bạch cầu
Phiếu thường có tổng số bạch cầu và tỉ lệ từng loại bạch cầu. Mỗi loại có vai trò khác nhau, và tỉ lệ giữa chúng thay đổi tuỳ tình huống cơ thể đang gặp.
Đây là nhóm chỉ số dễ bị hiểu sai nhất. Bạch cầu tăng không đồng nghĩa với nhiễm trùng, và bạch cầu bình thường không loại trừ nhiễm trùng. Nhiều yếu tố khác cũng làm thay đổi con số này, trong đó có cả căng thẳng và một số thuốc.
Nhóm chỉ số về tiểu cầu
Số lượng tiểu cầu liên quan tới khả năng cầm máu. Con số này cũng dao động vì nhiều nguyên nhân, và cần được đọc cùng với triệu chứng như dễ bầm, chảy máu chân răng, chảy máu cam.
Đôi khi máy đếm cho kết quả thấp giả do tiểu cầu kết cụm trong ống mẫu. Đây là lý do bác sĩ có thể yêu cầu làm lại hoặc kiểm tra bằng cách khác.
Vì sao công thức máu được dùng nhiều
- Rẻ và làm nhanh.
- Chỉ cần một lượng máu nhỏ.
- Cung cấp thông tin sàng lọc rộng về nhiều hệ thống.
- Hữu ích để theo dõi diễn tiến và đáp ứng điều trị.
Nói cách khác, nó là điểm khởi đầu tốt, không phải câu trả lời cuối cùng.
Khoảng tham chiếu không phải ranh giới bệnh
Khoảng tham chiếu in trên phiếu là khoảng giá trị thường gặp ở nhóm người được lấy làm chuẩn. Theo cách xây dựng, một tỉ lệ nhất định người khoẻ mạnh vẫn nằm ngoài khoảng đó.
Hệ quả thực tế: khi làm nhiều chỉ số cùng lúc, việc có một vài con số lệch nhẹ là chuyện thường gặp và thường không có ý nghĩa bệnh lý.
Khoảng tham chiếu cũng khác nhau theo tuổi, giới, tình trạng mang thai, và khác nhau giữa các phòng xét nghiệm. Vì vậy hãy đọc con số cùng với khoảng tham chiếu in trên chính phiếu đó.
Vì sao không tự tra mạng rồi kết luận
Cùng một chỉ số lệch có thể do rất nhiều nguyên nhân khác nhau, từ hoàn toàn lành tính tới cần theo dõi kỹ. Việc phân biệt dựa trên triệu chứng, tiền sử, thuốc đang dùng, và các chỉ số khác trên cùng phiếu.
Tra một con số trên mạng thường dẫn tới hai kết cục đều xấu: lo lắng quá mức về điều không có gì, hoặc yên tâm nhầm về điều cần khám.
Những gì ảnh hưởng tới kết quả
- Tình trạng đủ nước hay thiếu nước.
- Đang bị nhiễm trùng hoặc vừa khỏi bệnh.
- Vừa vận động nặng.
- Căng thẳng, mất ngủ.
- Một số thuốc đang dùng.
- Thời điểm lấy mẫu trong ngày.
- Cách lấy và bảo quản mẫu.
Hãy báo cho bác sĩ về tất cả những yếu tố này khi đưa kết quả.
Khi bác sĩ yêu cầu làm lại hoặc làm thêm
Đây là việc bình thường. Có thể để xác nhận một kết quả bất thường, để xem xu hướng sau một khoảng thời gian, hoặc để tìm nguyên nhân bằng các xét nghiệm chuyên sâu hơn.
Hãy hỏi rõ mục đích và cần chuẩn bị gì, thay vì lo lắng suy diễn.
Theo dõi xu hướng
Với nhiều tình huống, điều có giá trị không phải con số một lần mà là hướng thay đổi qua các lần đo. Hãy giữ lại tất cả kết quả cũ theo thứ tự thời gian và mang theo mỗi lần đi khám.
Và hãy làm ở cùng một phòng xét nghiệm khi theo dõi lâu dài, vì các phòng có thể dùng phương pháp và khoảng tham chiếu khác nhau.
Những triệu chứng nên nói với bác sĩ
- Mệt mỏi kéo dài, khó thở khi gắng sức.
- Da xanh, chóng mặt.
- Sốt kéo dài, hay bị nhiễm trùng.
- Dễ bầm tím, chảy máu chân răng, chảy máu cam.
- Sụt cân không chủ ý.
- Nổi hạch.
- Ra máu bất thường.
Những thông tin này giúp bác sĩ đọc kết quả chính xác hơn nhiều so với việc chỉ nhìn con số.
Đừng tự bổ sung theo kết quả
Một sai lầm phổ biến: thấy chỉ số liên quan tới hồng cầu hơi thấp liền tự mua viên bổ sung uống. Việc này có thể che lấp nguyên nhân thật và làm chậm chẩn đoán.
Hãy để bác sĩ xác định nguyên nhân trước, rồi điều trị theo đúng nguyên nhân đó.
Tóm lại
Công thức máu đếm và mô tả ba nhóm tế bào máu, là xét nghiệm sàng lọc rộng và là điểm khởi đầu chứ không phải kết luận. Khoảng tham chiếu không phải ranh giới bệnh, nên vài chỉ số lệch nhẹ là chuyện thường gặp. Hãy mang kết quả cho bác sĩ đã chỉ định đọc cùng với triệu chứng và danh sách thuốc, giữ lại kết quả cũ để theo dõi xu hướng, và đừng tự bổ sung gì theo con số.
Câu hỏi thường gặp
Công thức máu đo những gì?
Đo số lượng và đặc điểm của ba nhóm tế bào máu chính là hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu, cùng một số chỉ số liên quan.
Có cần nhịn ăn trước khi làm công thức máu không?
Thường không cần. Nhưng nếu làm cùng lúc với các xét nghiệm khác thì có thể phải nhịn, hãy hỏi nơi chỉ định.
Một chỉ số lệch nhẹ có phải là bệnh không?
Không nhất thiết. Khoảng tham chiếu là khoảng giá trị thường gặp, không phải ranh giới bệnh. Hãy để bác sĩ đọc trong bối cảnh cụ thể.
Vì sao không nên tự tra kết quả trên mạng?
Vì cùng một con số có thể có nhiều nguyên nhân rất khác nhau, và chỉ bác sĩ mới đặt được nó trong bối cảnh triệu chứng, tiền sử và thuốc bạn đang dùng.