Trong các gói khám sức khoẻ, đây là nhóm chỉ số gây lo lắng nhiều nhất. Người bệnh thấy một chỉ số men gan cao hơn khoảng tham chiếu liền nghĩ tới bệnh gan nặng, rồi đi mua thuốc bổ gan.
Cả hai phản ứng đó đều không đúng, và bài này giải thích vì sao.
Nhóm chỉ số này thực ra đo hai thứ khác nhau
Tên gọi chức năng gan hơi gây nhầm, vì phần lớn các chỉ số trong nhóm này không đo chức năng mà đo dấu hiệu tổn thương tế bào gan.
- Nhóm chỉ dấu tổn thương: các men gan, tăng lên khi tế bào gan bị tổn thương và giải phóng chúng vào máu.
- Nhóm phản ánh chức năng thật: các chỉ số liên quan tới khả năng tổng hợp và chuyển hoá của gan.
Phân biệt này quan trọng: men gan tăng nói rằng có tế bào gan đang bị ảnh hưởng, nhưng không nói gan còn làm việc tốt hay không.
Những gì có thể làm men gan tăng
- Gan nhiễm mỡ.
- Viêm gan do nhiều nguyên nhân khác nhau.
- Rượu bia.
- Nhiều loại thuốc, kể cả thuốc thông thường.
- Thực phẩm chức năng và một số loại thảo dược.
- Vận động nặng trước khi lấy máu.
- Một số bệnh lý ngoài gan, trong đó có bệnh cơ.
- Thừa cân.
- Một số bệnh chuyển hoá và bệnh di truyền.
Danh sách rộng như vậy chính là lý do một con số đơn lẻ không dẫn tới kết luận. Bác sĩ cần biết bạn dùng thuốc gì, uống rượu bia thế nào, cân nặng ra sao, và các chỉ số khác trên cùng phiếu.
Thực phẩm chức năng và thảo dược
Đây là điểm rất nhiều người bỏ qua khi khai báo. Nhiều sản phẩm bổ sung và thảo dược có thể ảnh hưởng tới gan, kể cả những thứ được quảng cáo là tự nhiên nên lành.
Hãy liệt kê đầy đủ mọi thứ bạn đang uống cho bác sĩ, kể cả những thứ bạn không coi là thuốc.
Vì sao không tự mua thuốc bổ gan
- Không giải quyết được nguyên nhân, mà nguyên nhân mới là điều cần xử lý.
- Có thể làm con số thay đổi và che lấp diễn tiến thật.
- Một số sản phẩm bản thân chúng ảnh hưởng tới gan.
- Làm chậm thời điểm đi khám.
Nếu men gan tăng, việc cần làm là tìm nguyên nhân, không phải tìm sản phẩm.
Chỉ số bình thường không loại trừ bệnh gan
Đây là mặt còn lại của vấn đề. Một số bệnh gan tiến triển âm thầm trong nhiều năm với các chỉ số men gan dao động hoặc thậm chí bình thường.
Vì vậy, nếu bạn có yếu tố nguy cơ, đừng dựa vào một lần xét nghiệm bình thường để yên tâm. Hãy hỏi bác sĩ xem bạn có cần theo dõi gì thêm không.
Bác sĩ nhìn gì ngoài con số
- Mức tăng là bao nhiêu so với khoảng tham chiếu.
- Tỉ lệ giữa các chỉ số với nhau.
- Diễn tiến qua các lần đo.
- Các chỉ số phản ánh chức năng gan thật.
- Triệu chứng và khám lâm sàng.
- Tiền sử dùng thuốc, rượu bia, cân nặng.
- Kết quả siêu âm hoặc thăm dò khác nếu có.
Đây là lý do một con số chép ra khỏi bối cảnh gần như không có giá trị.
Những triệu chứng nên nói với bác sĩ
- Vàng da, vàng mắt.
- Nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu.
- Mệt mỏi kéo dài.
- Chán ăn, buồn nôn.
- Đau tức vùng hạ sườn phải.
- Bụng to lên, phù chân.
- Ngứa da kéo dài.
- Dễ bầm tím, chảy máu.
Những dấu hiệu này cần được khám sớm, không chờ tới lịch khám định kỳ.
Chuẩn bị trước khi xét nghiệm
- Hỏi nơi chỉ định về việc có cần nhịn ăn không.
- Tránh vận động nặng trong ngày trước đó.
- Không uống rượu bia trong những ngày trước.
- Ghi lại đầy đủ thuốc và thực phẩm chức năng đang dùng.
- Không tự ngưng thuốc — hãy hỏi bác sĩ kê đơn.
Khi bác sĩ yêu cầu làm lại sau vài tuần
Đây là cách xử lý rất thường gặp và hợp lý với những trường hợp tăng nhẹ không rõ nguyên nhân. Nhiều trường hợp chỉ số trở về bình thường ở lần sau, và điều đó bản thân nó là thông tin có giá trị.
Hãy làm đúng hẹn thay vì lo lắng suốt thời gian chờ hoặc bỏ luôn không quay lại.
Những việc thực sự có ích cho gan
Trong lúc chờ xác định nguyên nhân, những việc sau là hợp lý với hầu hết mọi người:
- Hạn chế hoặc bỏ rượu bia.
- Giữ cân nặng hợp lý.
- Ăn uống cân đối, hạn chế đồ chiên rán và đồ ngọt.
- Vận động đều đặn.
- Không tự ý dùng thêm thuốc hay thực phẩm chức năng.
- Hỏi bác sĩ về việc tiêm phòng các bệnh viêm gan có vắc xin.
Những việc này đơn giản nhưng có tác động thật, khác với các sản phẩm được quảng cáo.
Về gan nhiễm mỡ
Đây là tình trạng ngày càng phổ biến và thường được phát hiện tình cờ qua siêu âm hoặc qua men gan tăng nhẹ. Nếu bạn được chẩn đoán, hãy hỏi bác sĩ về mức độ, về các yếu tố cần kiểm soát, và về lịch theo dõi.
Đừng coi nhẹ chỉ vì nó phổ biến, và cũng đừng hoảng — điều quan trọng là theo dõi và xử lý các yếu tố nguy cơ.
Theo dõi lâu dài
Hãy giữ lại tất cả kết quả cũ, làm ở cùng một nơi khi theo dõi, và đi tái khám đúng hẹn. Xu hướng qua nhiều lần đo có giá trị hơn nhiều so với con số của một lần.
Tóm lại
Men gan tăng là dấu hiệu có tế bào gan bị ảnh hưởng, nhưng nguyên nhân rất đa dạng và không tự nó là bệnh gan nặng. Ngược lại, chỉ số bình thường cũng không loại trừ bệnh gan. Hãy khai báo đầy đủ thuốc và thực phẩm chức năng, đừng tự mua thuốc bổ gan, và đi tái khám đúng hẹn khi bác sĩ yêu cầu làm lại.
Câu hỏi thường gặp
Men gan tăng có nghĩa là bị bệnh gan không?
Không nhất thiết. Nhiều nguyên nhân làm men gan tăng, từ tạm thời như vận động nặng hay dùng thuốc tới các bệnh lý cần theo dõi. Hãy để bác sĩ đánh giá.
Có nên tự mua thuốc bổ gan khi thấy men gan cao không?
Không nên. Việc này không giải quyết nguyên nhân, có thể che lấp diễn tiến, và một số sản phẩm còn ảnh hưởng tới gan.
Chỉ số gan bình thường có loại trừ bệnh gan không?
Không. Một số bệnh gan tiến triển âm thầm với chỉ số bình thường, nên cần đánh giá tổng thể chứ không chỉ nhìn con số.
Cần chuẩn bị gì trước khi làm xét nghiệm gan?
Hãy hỏi nơi chỉ định về việc nhịn ăn, và báo đầy đủ mọi thuốc cùng thực phẩm chức năng bạn đang dùng.